Demans, tanım olarak bazen kişilerin kafasını karıştırsa da çevremizdeki deneyimlerimizden ya da toplum içinde kulaktan kulağa yayılan bilgilerden zaman zaman duymaktayız ismini. Peki ama edindiğimiz bu bilgilerin ne kadarı doğru? Demans, beynin merkezi sinir sistemindeki bilişsel fonksiyonlarının bozulmasıyla ortaya çıkan kalıcı ve ilerleyici bir tablodur. Halk arasında yaygın olarak duymakta olduğumuz Alzheimer ise demansın yalnızca bir türüdür. Yani çeşitli nedenlerle ortaya çıkabilecek birçok demans türü mevcuttur. Ülkemizde sıklık olarak Alzheimer tipi demans daha yaygın görüldüğünden daha çok bilinmektedir. Unutkanlık , motor becerilerde gerileme, konuşmada hatalar gibi kişinin günlük hayatını etkileyebilecek pek çok değişim meydana gelebilmektedir. Bu değişimlerin şiddeti, demansın ne düzeyde olduğuna göre artmakta ya da azalmaktadır. Fakat şu an için bildiğimiz en büyük gerçek demans tedavisinde kesin çözüm gibi bir şeyin şu an için söz konusu olmadığı verilen ilaçların ya da düzenlemelerin var olan işlevleri korumaya yönelik olduğudur.
Peki bu kalıcı ve ilerleyici tablonun içinde demans hastalarının yanındaki kişiler neler yapabilir. Öncelikle, bunlara hem hastayı hem de ona bakım vereni korumak adına alınabilecek önlemler diyebiliriz. Hayatınızda ufacık değişikliklerle belkide çok fazla kolaylık sağlamanız mümkün olabilir. Bu kişilere bakım vermek çok fazla vaktinizi alacağından öncelikle sizin kendinizi hem fiziksel olarak hem de mental olarak iyi korumanız gerekmektedir. Bu sürecin bazen uzun ve yorucu olabileceğini baştan kabullenmeniz, süreci geçirirken size kolaylık sağlayacaktır. Bulunduğunuz çevrede ya da konuşma dilinde yapacağınız ufak değişikliklerle belki de hem koruma hem de iletişimi geliştirmek adına çok önemli adımlar atılabilir. Öncelikle demans hastası olan bireylerin de geçmişlerinde bir yaşantıya sahip olduklarını unutmadan, onlara çocuk gibi davranmadan yaklaşmak önemlidir. Unutuyor olabilirler ama hala duyguları var ve olumsuz hissetmeleri hem onlar hem de sizin için zor durumlar yaratabilir. Bu nedenle konuşurken alaycı ifadelerden, şakalar ve imalardan kaçının. Bunun dışında, iletişimi güçlendirmek adına konuşmalarınızdaki içerikte, ortamda, tonlamada yapacağınız birtakım değişiklikler önemlidir. Örneğin, diyaloğa girecek kişi sayısının birden fazla olmaması, ortamın çok kalabalık olmaması, konunun özetlenmesi kafa karışıklığını önleyecektir. Ayrıca bu kişileri konuşmaya dahil etmeye çalışırken zaman zaman hiç konuşmadıklarını görebilirsiniz. Bunun sebebi sorduğunuz soruların hatırlama gerektirmesi olabilir. Bu nedenle ‘şimdi ve burada‘ temalı cümleler kurmak, örneğin odanın içerisinde bulunan bir şeyle ilgili konuşmak, gördüğü bir nesne üzerinden konuşmak çok daha kolay olacaktır Cümle içeriğinde yapacağınız değişiklikler cevap almanıza yardımcı olabilir. Örneğin kişiye neler yapmaktan hoşlanırsın diye soru sorulduğunda zihninde gözden geçirmesi gereken çok fazla bilgi vardır ve bunu yapmak onun için zor ve yorucu olabilir. Bu tip sorular yerine seçenek sunarak soru sormak çok daha etkilidir ( Örneğin, ne yemek istersin yerine bugün yemekte et mi balık mı yemek istersin?). İçerikle ilgili diğer bir noktaysa hatalardır. Unutmaları sebebiyle sorduğunuz sorulara cevap veremeyebilir ya da yanlış cevap verebilirler ya da sıklıkla aynı hataları tekrarlayabilirler. Sürekli yanlışlarını bulup, düzeltmek onları huzursuz edebilir isteksizliğe sebep olabilir.
Gün ışığından mümkün olduğunca yararlanmalarını sağlamak adına bulunduğu odanın dışarıyı görmesi uyku düzenlerine yardımcı olmakla birlikte, mevsimleri ve zaman kavramını idrak edebilmeleri için önemlidir. Ayrıca zamanla ilgili karışıklıkları gidermek ve günlük olaylara alışmasını sağlamak için takvim hazırlamak ve her güne bir aktivite koymak o günü özel kılar ve hatırlamaya yardımcı olabilir. Bu takvimlere bakmak ya da günlük işlerde verebileceğiniz onları zorlamayacak çeşitli fırsatlar kendilerini iyi hissetmelerini sağlayacaktır.
Bulundukları ortamın değiştirilmesi ya da o ortam içinde değişiklik yapılması, alışmış oldukları düzenden çıkmaları onları kaygılandırabilir ve huzursuzluk yaratabilir. Bu nedenle bulundukları düzende devam edilmesi önemlidir. Fakat bu kişilerin fiziksel olarak zarar görmemeleri için evlerinde ya da kaldıkları yerde birtakım değişiklikler yapmak hem kazalardan korunmak hem de kafa karışıklıklarını ortadan kaldırmak için yararlı olacaktır. Örneğin, geceleri tuvalete kalkma olasılığına karşı koridoru ışıklandırmak, yön işaretleriyle tuvaleti bulmasını sağlamak, halıları sabitlemek, varsa cam kapıların üzerine uyarıcı etiketler yapıştırmak gibi.
Tüm bunların dışında eklenebilecek çok fazla yardımcı uygulama ile hem bakım verenin hem de demansa sahip kişinin hayatını kolaylaştırmak mümkün. Edinilecek bilgileri demans ile ilgili kitaplar okuyarak, doktorunuzdan öğrenerek, ilgili etkinliklere katılarak, danışmanlık hizmeti alarak öğrenebilirsiniz.
Klinik Psk. Müge Kılıçlar
