Prof. Dr. Alpay Ateş 15-18 nisan 2026 tarihlerindeki uluslararası katılımlı 17.Psikofarmakoloji Kongresi’nde “Depresyonda etkili TMS tedavisi nasıl yapılır? üzerine meslektaşlarına bilgi ve tecrübelerini aktardı.
Giriş: Depresyon Tedavisinin Önemi
Depresyon, dünya genelinde en önemli yeti yitimi nedenlerinden biri olup 300 milyondan fazla insanı etkilemektedir. Bu hastalık, yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürmekle kalmayıp, aynı zamanda mortaliteyi artıran önemli bir risk faktörüdür. Özellikle intihar ile güçlü ilişkisi, depresyonun etkin ve zamanında tedavisinin önemini daha da artırmaktadır.
Depresyon; bilişsel işlevlerde bozulma, mesleki performansta düşüş ve sosyal ilişkilerde belirgin gerilemeye yol açar. Bunun yanı sıra sağlık sistemine önemli bir ekonomik yük getirir ve üretkenlik kaybına neden olur. Tedavi edilmediğinde kronikleşme, tekrarlama ve artmış intihar riski ile sonuçlanır.
Günümüzde antidepresanlar ve psikoterapiler birinci basamak tedavi seçenekleri olup, yanıt oranları yaklaşık %50–60, remisyon oranları ise %30–40 civarındadır. Erken ve yeterli tedavi, hastalık seyrini belirgin şekilde iyileştirir.
Depresyon Tedavisinde Kanıta Dayalı Yaklaşım
Depresyon tedavisi basamaklı ama esnek bir algoritma ile yürütülür:
- Birinci basamakta, antidepresan ilaçlar (SSRI/SNRI) ve psikoterapi uygulanır.
- Yanıt alınamazsa, ilaç değişimi veya güçlendirme (augmentasyon) stratejileri devreye girer.
- Tedaviye dirençli olgularda, Transkraniyal Manyetik Stimülasyon (TMS) önemli bir seçenek haline gelir.
- Ağır veya acil durumlarda (yüksek intihar riski, psikotik depresyon, katatoni), elektrokonvülsif tedavi (EKT) önceliklidir.
- Daha ileri basamaklarda ise esketamin, vagus sinir stimülasyonu (VNS) ve derin beyin stimülasyonu (DBS) gibi yöntemler değerlendirilir.
Bu süreç lineer değildir; klinik tabloya göre tedavi basamakları esnek şekilde düzenlenebilir. Bazen ilk basamakta dahi TMS tedavisi veya daha acil durumlarda EKT tedavisi yapılabilirken bazen de sadece psikoterapi yeterli olabilir.
TMS Nedir?
Transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS), beyin korteksinde yüksek yoğunluklu manyetik alanlar oluşturarak nöronları uyaran non-invaziv bir nöromodülasyon yöntemidir.
1985 yılında geliştirilen bu yöntem, başlangıçta nörofizyolojik araştırmalarda kullanılmış, 1990’lardan itibaren terapötik amaçla yaygınlaşmıştır.
Etki Mekanizması
TMS’nin etki mekanizması tam olarak açıklanamamış olsa da, başlıca etkileri şunlardır:
- Kortikal eksitabilitenin modülasyonu
- Nöroplastisite (LTP ve LTD süreçleri)
- Nörotransmitter sistemlerinde değişiklik (serotonin, dopamin, GABA)
- Beyin türevli nörotrofik faktör (BDNF) artışı
- Hücresel düzeyde gen ekspresyonu değişiklikleri
Bu etkiler, depresyonun nörobiyolojik temelinde yer alan ağların yeniden düzenlenmesine katkı sağlar.
TMS’nin Avantajları ve Dezavantajları
Avantajları:
- Non-invaziv olması
- İyi tolere edilmesi
- Yan etkilerin minimal olması
- Dirençli tablolarda tedaviyi güçlendirmesi
- İlaç kullanımına alternatif oluşturması
- Stigmanın düşük olması
Dezavantajları:
- Günlük uygulama gerekliliği (genellikle 4–6 hafta)
- Standartizasyon sorunları
- Acil tablolarda EKT’ye göre daha düşük etkinlik
Klinik Kullanım Alanları
TMS, başta depresyon olmak üzere birçok nöropsikiyatrik hastalıkta kullanılmaktadır.
- Depresyon
- Obsesif Kompulsif Bozukluk
- Diğer Anksiyete bozuklukları (Panik Boz, Posttravmatik Stres Boz, Yaygın Ank. Bz vb.)
- Şizofreni (özellikle negatif semptomlar)
- Bipolar Boz.
- Bağımlılıklar
- Yeme Boz.
- Öfke kontrol sorunları
- Alzheimer
- Yaygın Gelişimsel Bozukluklar vb.
FDA, TMS’yi 2008 yılında tedaviye dirençli depresyon için onaylamıştır.
Depresyonda TMS Kullanımı
TMS özellikle şu hasta gruplarında öne çıkar:
- Tedaviye dirençli depresyon
- İlacın ve terapinin yetersiz kaldığı hastalar
- İlaç intoleransı olan ya da ilaç kullanmak istemeyen hastalar
- Yan etkileri nedeniyle ilaç kullanamayan hastalar
- Bilişsel yan etkilerden kaçınan hastalar
- Orta–ağır depresyon (psikotik özellik yoksa)
EKT ise şu durumlarda önceliklidir:
- Yüksek intihar riski
- Psikotik depresyon
- Katatoni
- Hızlı yanıt gerektiren klinik tablolar
TMS Protokolleri ve Etkinlik
Standart TMS uygulamaları genellikle sol dorsolateral prefrontal kortekse (DLPFC) yüksek frekanslı uyarım şeklindedir.
Başlıca protokoller:
- Yüksek frekanslı sol rTMS (10 Hz) → altın standart
- Düşük frekanslı sağ rTMS (1 Hz) → alternatif
- iTBS (theta burst) → aynı etkinlik, daha kısa süre
- Hızlandırılmış TMS (SAINT protokolü) → çok yüksek etkinlik , gün içerisinde 10 seans.
SAINT protokolü özellikle dikkat çekicidir:
- 5 günde ~50 seans
- ~%90 remisyon oranı
- Hızlı etki (günler içinde)
Ancak henüz standart tedavi olarak kabul edilmemektedir. Genellikle nöronavigasyon ile hedefleme yaparak hastane şartlarında uygulanmaktadır.
Hedefleme ve Kişiselleştirme
TMS etkinliğini belirleyen en önemli faktörlerden biri doğru hedeflemedir:
- Geleneksel yöntem: 5 cm kuralı
- Gelişmiş yöntem: EEG (F3/F4)
Hedeflemede en isabetli yöntem: MRI-temelli nöronavigasyon. Kişiselleştirilmiş hedefleme (özellikle sgACC bağlantısı) tedavi başarısını artırmaktadır. Ancak pratikte uygulamak biraz zor. Daha çok araştırmalarda bu yöntemin uygulanması daha değerlidir.
İdame (Maintenance) TMS
Akut tedaviye yanıt veren hastalarda idame TMS uygulanabilir:
- İlk 3 ay: haftada 1–2 seans
- 3–6 ay: 1–2 haftada 1
- 6–12 ay: ayda 1–2 seans
Biz kliniğimizde daha çok bir yıl boyunca ayda 3 seans öneriyoruz.
İdame tedavi:
- Nüks riskini azaltır
- Remisyonu sürdürür
- İlaç tedavisine alternatif olabilir
Ancak protokoller henüz tam standardize değildir.
Sonuç
Depresyon, küresel ölçekte önemli bir halk sağlığı sorunu olup etkin tedavi gerektirir. TMS, özellikle tedaviye dirençli depresyonda önemli bir tedavi seçeneği sunmaktadır.
Ancak TMS:
- Bir “mucize tedavi” değildir
- Ancak yerinde kullanıldığında da hayat kurtarır.
- Doğru hasta seçimi gerektirir
- Uzman Psikiyatrist değerlendirmesi gerekir
En iyi sonuçlar:
- Doğru hedefleme
- Uygun protokol
- Yeterli doz ve süre
- Kombine tedavi yaklaşımları ile elde edilir
Gelecekte, özellikle depresyonda kişiselleştirilmiş ve hızlandırılmış protokollerle TMS’nin rolünün daha da artması beklenmektedir.
